Wat is financiële educatie?

Financiële educatie is zoveel meer dan zakgeld of spaargeld

Financiële educatie reikt de burger de nodige sleutels aan voor een beter begrip van dagelijkse geldzaken en stelt hem in staat om op elk levensmoment weloverwogen financiële keuzes te maken. Voorbeelden van zulke momenten: een evenwichtig budget opstellen, de aankoop van een woning financieren, sparen voor de opvoeding van de kinderen, zijn pensioen voorbereiden ...

De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) definieert "financiële educatie" als volgt:

“Het proces waarbij consumenten en/of beleggers hun inzicht in [kennis van] financiële producten, concepten en risico's verbeteren en, door middel van informatie, begeleiding en/of objectieve adviezen, de nodige vaardigheden en het vereiste vertrouwen ontwikkelen om bewuster te worden van financiële risico's en opportuniteiten, om doordachte keuzes te maken, om beter op de hoogte te zijn van assistentiemogelijkheden en om andere effectieve maatregelen te nemen om hun financiële welzijn te verbeteren” (vrije vertaling).

Financiële educatie thuis

Ouders - en volwassenen in het algemeen - spelen een cruciale rol bij de financiële educatie van kinderen. En hoe vroeger ze daarmee beginnen, hoe beter. Je hebt geen ellenlange uiteenzettingen over het belang van geld nodig om je kinderen de juiste geldreflexen aan te leren. Je kan dit beter praktisch en concreet aanpakken:

• Koop een spaarpot voor je jongste kinderen, dat is een goed begin om hen te leren sparen en om uit te leggen waarvoor spaargeld dient.
• Leg aan je kind het verschil uit tussen wat het nodig heeft en waar het zin in heeft. Voor kinderen van 6 tot 10 jaar is het verhaal over “de pen van Julie” bijvoorbeeld erg geschikt.  Ze leren er het onderscheid te maken tussen al dan niet noodzakelijke aankopen.
• Open samen een spaarrekening bij de bank, zodat je kind begrijpt waar zijn spaargeld terechtkomt als het dat op die rekening stort.
• Geef je kind zakgeld, zodat het een budget leert beheren. Neem de tijd om duidelijk uit te leggen waarvoor je kind dat zakgeld mag gebruiken.
• Moedig je kind aan om te sparen, zodat het de fiets van zijn dromen of een smartphone kan kopen. Zo leert je kind niet alleen om geduldig te zijn, maar ook wat de waarde van geld is.
• Help je kind bij zijn zoektocht naar een eerste studentenjob, zodat het leert dat “geld niet aan de bomen groeit” en dat je het moet verdienen, onder meer door te werken.
• Je kan kinderen bewust maken van de rol van reclame en van andere technieken die ons koopgedrag beïnvloeden (marketing). Denk bijvoorbeeld aan “beperkte edities” of gratis producten bij de aankoop van een bepaalde hoeveelheid.

Je kan deze lijst zelf aanvullen met momenten uit het dagelijkse leven die geschikt zijn om de waarde van geld aan kinderen en tieners uit te leggen, bv. als je boodschappen doet in de supermarkt of als je contant geld afhaalt.

Financiële educatie op school

Ook het onderwijs ziet het belang in van financiële educatie. Daarom integreert het financiële geletterdheid op steeds bredere schaal in het schoolcurriculum.

In Vlaanderen

In januari 2018 keurde het Vlaams Parlement een nieuw decreet goed dat de contouren van de eindtermen herdefinieert en de sleutelcompetenties vastlegt die in de eindtermen van het secundair onderwijs aan bod moeten komen.

De autoriteiten definieerden zestien sleutelcompetenties die de Vlaamse leerlingen moeten beheersen om in een snel en steeds evoluerende maatschappij te kunnen leven. Een van de nieuwe sleutelcompetenties is de "economische en financiële competentie".

De hervorming van de eindtermen voor de 1ste graad secundair is ingegaan op 1 september 2019.

De eindtermen voor de 2de en 3de graad werden intussen vernietigd door het Grondwettelijk Hof. Een nieuw akkoord werd goedgekeurd in juli 2023. Daarin werden de eindtermen voor de 2de en 3de graad herwerkt en beperkt tot minimumdoelen, geldig vanaf 1 september 2023. De specifieke minimumdoelen zijn een versobering ten opzichte van de oude eindtermen, waarbij de nadruk ligt op kwaliteit in plaats van kwantiteit.

Een van de gevolgen hiervan is de verdwijning van de “economische en financiële competentie” uit de 2de graad. Dit betekent dat leerlingen die niet kiezen voor een economische richting enkel in de 1ste en 3de graad les zullen krijgen over geldzaken.

Een aantal onderwerpen die aan bod komen in de “economische en financiële competentie”:

1ste graad

• Gebruik, kosten en risico’s van betaalmiddelen en verkoopkanalen
• Consumptiegedrag en beïnvloedingsfactoren
• Persoonlijk budget
• Inkomsten en uitgaven van de overheid

3de graad

• Risico en rendement van spaar- en beleggingsvormen
• Arbeidsovereenkomst
• Verzekeringen
• Kredieten

In de Federatie Wallonië-Brussel

Eind 2013 richtten de autoriteiten van de Federatie Wallonië-Brussel (FWB) een stuurcomité (comité de pilotage) op, waarvan de FSMA deel uitmaakte. Dat comité kreeg de opdracht financiële educatie en verantwoord consumeren te integreren in het schoolcurriculum. In een eerste stadium werkte het comité aan de omkadering van de door Wikifin ontwikkelde pedagogische tools. Die tools zijn in de klas getest met de steun van de Koning Boudewijnstichting. Daarna zijn ze ter beschikking gesteld van alle leerkrachten via een gratis platform: www.wikifin.be/nl/wikifin-school.

In 2016 bevestigde een resolutie van het Parlement van de FWB over de uitbouw van financiële educatie en verantwoord consumeren de werkzaamheden van het stuurcomité. Die resolutie pleit voor de transversale integratie van financiële educatie en verantwoord consumeren in het schoolcurriculum. Om die integratie te bevorderen hebben de FSMA en actoren uit de onderwijswereld gedurende het schooljaar 2017-2018 een officieel referentiedocument ontwikkeld, met als titel “Périmètre des compétences relatives à l’éducation financière et à la consommation responsable” (Perimeter van de competenties met betrekking tot de financiële opvoeding en de verantwoordelijke consumptie). Dankzij dit voorbereidende werk was technische expertise beschikbaar om te bepalen welke financiële en consumptieconcepten deel moesten uitmaken van de “tronc commun”.

Vanaf het schooljaar 2022 hebben de resolutie en de door het stuurcomité geboekte vooruitgang bijgedragen tot de integratie van het thema "financiële educatie en verantwoord consumeren" in de nieuwe leerdomeinen (« domaines d’apprentissage ») die het Pacte pour un enseignement d’excellence definieert. Die vijf nieuwe leerdomeinen zijn georganiseerd rond 9 thema’s van de “tronc commun” van het eerste jaar lager onderwijs tot het derde jaar secundair onderwijs: Frans, klassieke talen, artistieke en culturele opvoeding, moderne talen, wiskunde, wetenschappen, manuele, technische en digitale opvoeding, geschiedenis, aardrijkskunde, economische en sociale vorming, filosofische en burgerlijke opvoeding, lichamelijke en gezondsheidsopvoeding. Deze thema’s van de “tronc commun” zullen jaar na jaar worden ingevoerd tot het in het derde jaar van het secundair onderwijs.  In het schooljaar 2028-2029 zal de integratiefase voltooid zijn.

Terwijl financiële educatie zo geleidelijk deel uitmaakt van de “tronc commun” krijgen de leerlingen van de derde graad van het beroeps- en technisch onderwijs sinds 2016 al een verplicht vak “maatschappelijke en economische vorming”. Dit vak loopt over twee of drie jaar en behandelt zes thema’s waaronder budgetbeheer, verantwoord consumeren en rechten van de werknemers.